Niyyetin mertebeleri(03.04.2020 | 13:11)
sozbetimizin movzusu ibadetin niyyeti idi. qeyd etdik ki, butun emellerin deyeri niyyetden asilidir. namaz kimi bir sira xususi ibadetler-de niyyet saf olmazsa, bu emeller neinki fayda vermez, hetta ezaba sebeb olar. riyanin elametle-rinden danişdiq ve dedik ki, emelin faydali olmasi ucun riyadan cekinmek lazimdir. riyanin ziddi ixlasdir. bes ixlas nedir? meger allahin ehtiyaci varmi ki, biz butun işleri onun raziliği ucun gorek? İnsan suresinin 9-cu ayesinde buyurulur: (muxlis bendeler deyer:) biz sizi yalniz mehz allah rizasindan otru yedirdirik. biz sizden (bu ehsan muqabilinde) ne bir evez ve ne de bir teşekkur isteyirik. burada ince bir noqteye toxunmaq lazim gelir. ekser feqihlerin fikrince ibadet allaha itaet meqsedi ile yerine yetirilmelidir. bunun diger bir ifade vasitesi allaha yaxinlaşmadir yeni ibadetde meqsed bendenin allaha yaxinlaşmasi-dir. qarşidaki sohbetlerde calişacağiq ki, allaha gore emel ifadesini bir qeder de aydinlaşdiraq. İbadetde niyyetin bir menasi da budur ki, insan emel zamani bu emelin ilahi mahiyyetine diqqet yetirsin. bes nece ola biler ki, mueyyen bir emel niyyetsiz yerine yetirilsin? elbette, normal insan niyyetsiz iş gormur. amma mueyyen hallarda insanin fikri yayina biler. meselen, yuxulu insan gorduyu işe bir o qeder de fikir vermir. bu halda qilinan namazi da duzgun saymaq olmaz. cunki yuxulu insan hansi niyyetle iş gorduyunden xebersiz olur. niyyetsiz namaz ise batildir. İnsan dunyevi meqsedlerine catmaq ucun de ibadet ede biler. peyğember dovrundeki munafiq-ler mehz bu niyyetle namaz qilirdilar. onlar oz canlarini, mallarini qorumaq ucun dinin zahiri hokumlerini yerine yetirirdiler. elbette ki, bu meqsedle qilinan namazlar batil olur. aydin olur ki, her hansi bir işde insanin niyyeti fayda goturmek ve zererden qacmaqdir. amma fayda ve zereri here bir şeyde gorur. beşeriyyetin bir hissesi dini faydali hesab edirse, diger bir hissesi zererli olmasindan danişir. demeli, insanlari firqelere bolen de onlarin xeyir ve şer baresinde yurutdukleri nezeriyyelerdir. amma insan neyin xeyir, neyin şer olduğunu allahdan oyrenmelidir. allahin buyuruqlari ise yalniz iman getirenler ucun ehemiyyet daşiyir. demek, mominler ibadeti faydali bilir ve bu istiqametde calişirlar. elbette ki, bu istiqametde de niyyetler ferqlenir. bezileri ibadet ederken axiret dunyasini fikirleşirlerse, bir başqalari ibadet vasitesi ile dunya seadetine catmaq isteyirler. namaz qilmaqla berekete, sedeqe vermekle beladan uzaqlaşmağa calişanlar var. belece, ekser namaz qilanlar allahin emrine itaet etmekle yanaşi behişt arzusunda olur, cehennem ezabindan nicat tapmaq isteyirler. eger cehennem olmasaydi, şeksiz ki, coxlari namaz qilmazdi. qurani-kerimde buyurulur: vay olsun oz namazindan qefletde olan namaz qilanlara; gunahkar-lardan soruşarlar ki, sizi oda salan ne oldu? cavab verer ki, biz namaz qilanlardan deyildik. bu ayeler insani namaza sovq edir. beli, allahin ezabi olmasaydi, coxlari namazdan cekinerdi. goren, bu niyyetle qilinan namaz qebuldurmu? bezileri ise behişt nemetlerine gore namaz qilir. onlar bilirler ki, allah-teala ona ibadet eden bendeleri ucun misilsiz nemetler hazirlamişdir. onlar bu nemetlerden mehrum olmamaq ucun namaz qilirlar. bu sayaq ibadeti duzgun saymaq olarmi? sadalanan bu meqsedler namazin niyyetine tesir etmirmi? elbette ovliyalarin ibadeti adi insanlarin ibadetinden ferqlenir. ovliyalar allaha behişt ve cehenneme gore yox, onu ibadete layiq bildikleri ucun ibadet edirler. mesumlar (e) allaha bele dua edirler: perverdigara, başimi-za bela yağdirsan da sene ibadetden el cekmeyeceyik! biz de allahdan istemeliyik ki, bu sayaq ibadeti bize de nesib etsin. bezi revayetlere gore ibadetler uc qisme bolunur. bu revayetlere gore ibadetin bir novu qullarin ibadetidir. ağasindan qorxduğu ucun ona itaet eden qul kimi bezileri allaha cehennem ezabi qorxusundan itaet ederler. İkinci nov ibadet tacirlerin ibadetidir. tacir qazanc ucun calişdiği kimi bir qrup insan da behişt nemetlerini elde etmek ucun sey gostererler. bu insanlarin namazi, orucu, cihadi, her bir emeli qazanc ucundur. sef suresinin 10-11-ci ayele-rinde oxuyuruq: ey iman getirenler! sizi ağrili ezabdan qurtara bilen bir ticaret gosterimmi? allaha ve onun peyğemberine iman getirersiz, malinizla ve caninizla allah yolunda cihad edersiz. eger bilseniz, bu size daha xeyirlidir. tovbe suresinin 111-ci ayesinde ise bele buyurulur: Şubhesiz ki, allah mominlerin canlarini ve mallarini haqq olaraq ved edilmiş cennet qiymetine almiş-dir. bu ayelerden melum olur ki, behişt tamahi ve cehennem qorxusu ile yerine yetirilen ibadetler ali ibadet olmasa da qebuldur. elbette ki, yalniz axirete inanan insan behişt tamahi, cehennem qorxusuna gore sedeqe verer, oruc tutar, cihada geder. elbette insan imaninin bu mertebesi ile kifayetlenmemelidir. İnsan ele bir meqama nail olmalidir ki, allahi ibadete layiq bilerek itaet etsin. bele bir itaet en ustun itaetdir. qeribeliklerle dolu dovrumuzde eslinde etiqadi noqsanli olan mueyyen insanlar behişt ve cehenneme gore ibadeti exlaqa zidd hesab edirler. bes bu tebeqenin allahi ibadete layiq bilib ona ibadet eden ovliyalarla ferqi nedir? ovliyalar ozleri behişt ve cehenneme xatir ibadet etmeseler de, behişt ve cehenneme xatir ibadeti meqbul bilirler. cehennemden qorxub qeybet etmemek ucun boyuk iman lazimdir. eger behişt isteyi ve cehennem qorxusu insani xeyirxahliğa, edalete, fedakarliğa sovq edirse, bunun neyi pisdir? demek, sufresinde allahin haram buyurduğu şerabla dolu badeler duzulduyu halda qorxudan ve tamahdan qaynaqlanan ibadeti exlaqsizliq adlandiranlarin ozlerinde axiret etiqadi yoxdur. axirete inamsiz insanin ise allahi olduğu kimi taniyib, ona etiqad etmesi qeyri-insani-mumkundur. deyilenlere subut olaraq meşhur bir hedise muraciet edirik. hezret eli (e) buyurur: bir deste insan hediyye umidi ile allaha perestiş edir-bu, tacirlerin ibadetidir. başqa bir deste allaha qorxudan ibadet edir-bu, qullarin ibadetidir. diger bir deste ise allaha teşekkur ucun ibadet edir-bu, azadlarin ibadetidir. hedisde hurr adlandirilan bu insanlar cehennem qorxusu ve behişt tamahindan azad olanlardir. bu insanlari her şeyden evvel allahin raziliği maraqlandirir. onlar bu raziliği qazanmaq ucun her cur ezab-eziyyete dozmeye hazirdirlar. İmam seccad (e) bir munacatda bele buyurur: and olsun izzet ve celalina, eger senin raziliğin menim tike-tike doğranib, en cetin halda olmeyimde olsa, yene de, senin raziliğini daha eziz tutaram. bu sozlere emel etmek olduqca cetindir. İmam sadiqin (e) bu buyuruğunu bir saat işgence altinda qalan insan derk eder. kumeyl duasinda oxuyuruq: perverdigara, tutalim, senin ezabina sebr etdim, bes senden uzaqliğa nece dozerem? Şerde bu sozleri işletmek daha asandir. amma oxuduqlarimiz şer yox, mesumlarin (e) dilinden qopmuş heqiqetdir. İmam seccad (e), hezret eli (e) kimi mesumlar daim allaha yaxin olduqlarin-dan ondan uzaqliği ozleri ucun ezab hesab edirler. amma bu yaxinliği duymamiş adi insanlar ucun allahdan uzaqliq da bir o qeder ezabverici gorunmur. vusali dadmayan feraği derk etmez. amma mesum İmamlarimiz (e) oz ardicil-larina bele bir meqamin movcudluğu haqqinda melumat vermişler ki, onlar da bu meqama catmaq ucun sey gostersinler ve yalniz dunyevi lezzetler sorağinda olmasinlar. İnsan tekce axiret nemetleri barede duşunmekle kifayetlenmemeli, allahin raziliğini qazanmaq ucun sey gostermelidir. dunyevi eşqe mubtela olanlar meşuqun razili-ğinin nece deyerli olduğunu gozel bilirler. aşiq bir anliq meşuqun cohresini gormek ucun geceni subhedek qişin şaxtasinda ayaqyalin buz uste durmağa hazir olur. o, oz mehbubunu gorerken butun ağrilarini unudur. ovliyalar ucun allahla yaxinliq bu deyere malikdir. onlar allahin raziliğini qazanmaq ucun butun ağri-acilara dozmeye hazirdirlar, hetta cehennem ezabi olsa bele! İnsan ele bir meqama cata biler ki, allaha ne behişt tamahi ucun, ne de cehennem qorxusundan otru, belke, onu ibadete layiq bildiyi ucun ibadet eder. amma bu meqamin da muxtelif mertebeleri vardir. hezret eli (e) buyurur ki, bir qism insan allaha teşekkur ucun ibadet edirler. onlari rukuya, secdeye getiren ne behişt isteyidir, ne de cehennem qorxusu. bu insanlar allahin nemet-leri muqabilinde şukr edirler. bu, haqqi itirmemek ruhiyyesidir. onlarin vicdani ilahi nemetlerin şukrunu yerine yetirmeyi hokm edir. İnsanin yaxşiliq muqabilinde teşekkur etmek isteyi onun fitretinde var. loğman suresinin 14-cu ayesinde buyurulur: biz insana ata-anasini tapşirdiq. anasi onu getdikce artan zeiflikle daşidi ve sudden kesilmesi iki il cekdi. mene ve ata-anana şukr et. axir donuş mene saridir. İnsan ata-ananin zehmetini daha tez hiss edir. o, ananin yuxusuz gecelerini, atanin zehmetlerini daha asan derk edir. ona gore de insan ata-ananin qarşisinda ozunu borclu bilir. bu hiss iller otdukce guclenir ve xarakter halina cevrilir. İnsan butun yaxşiliqlara teşekkurle cavab vermeye başlayir. butun nemetlerin allah terefinden eta olunduğunu anlayan insan allaha teşekkur etmeyi ozune borc, vezife bilir. bu meqami beyan eden diger bir tebir mehebbetdir. eger iki nefer arasinda heqiqi mehebbet olarsa, onlar bir-birlerinin yolunda istenilen ezaba qatlaşar ve bu ezaba gore hec bir qarşiliq istemezler. xalis mehebbet olan qelbe muxtelif meyller daxil ola bilmez. butun diqqetin mehbuba yoneldiyi konulde behişt, huri isteyi muşahide edilmez. hezret eli (e) buyurur: perverdigara, men sene behişt hevesi, cehennem qorxusuna gore ibadet etmedim. seni perestişe layiq bildiyim ucun ibadet etdim. senden başqa perestişe layiq olan kes tapmadim. sene perestiş etmeyim, kime edim? sene konul vermeyim, kime verim?
 0  15  + 6