MERIFETIN YEGANE YOLU TECRUBE(03.04.2020 | 13:11)
umumi bir anlayiş olan tecrubi duşunce elmi-tedqiqat sahesinde bir vasite kimi ortaya cixanda, mutefekkirler tekce bu duşunce ile tebietin sirli qanunlarini keşf etmeyin mumkun olmadiğini derk edib bu qenaete geldiler ki, hiss ve elmi muşahideler kainatdaki qanun ve sirlerin keşf olunmasinin yegane esas ve muhum amilidir. umumi halda insanin kainat baresinde olan merifet ve mefkuresinin tamamile deyişilib inkişaf etmesi ve daha da genişlenmesinde elmi tehqiqatlarda tecrube ve hissiyyata temayul metodu nezere carpacaq derecede faydali oldu. amma tedricen bu ideya oz inkişaf yolunda ireliledikce, onun terefdarlari bele dediler: hiss ve tecrubi muşahide metodu insanlarin hem ozu ve hem de etrafinda olan umumi sistem ve qanunlarin keşf edilmesinde eql ve merifet ucun bir vasitedir. İnsanin eqli kainatin sirleri ve onun kulli sistemi haqqinda merifet qazanib melumat elde etmekde bu iki şeye (hiss ve tecrubeye) ehtiyac duyur. yeni aristotel (erestu) kimi qapali bir evin guncunde oturub, feza cisimleri ile onlari herekete getiren quvve arasindaki qarşiliqli elaqenin neceliyi haqqinda fikirleşib mueyyen qerara gelmesi ve hereketde olan her bir cisim onu herekete getiren quvvenin tukenmesi ile hereketden duşub sukunetde qalir demek evezine, qaliley birbaşa elmi muşahidelerden ve tecrubeden istifade ederek hereketde olan cisimler baresinde coxlu tedqiqat apardiqdan sonra onlarin arasinda başqa bir asililiq nezeriyyesini ireli surur ve deyir: eger bir cisim, hereket verici bir quvvenin tesiri altina duşerse, herekete gelir ve onu hereketden saxlaya bilecek başqa bir quvve ile qarşilaşana qeder oz hereketini davam etdirir. hissiyyata temayul, tedqiqatcilari tebii hadiseler ve kainata hakim olan qanunlar baresinde tehqiqat aparmağa teşviq etmişdir. onlar oz tehqiqatlarinda aşağida qeyd olunan iki merheleni kecmişler. birincisi: hiss ve tecrube yolu ile alinan neticeleri bir yere toplamaq merhelesi. İkincisi: eqli merhele, yeni umumi ve meqbul bir netice cixarmaq ucun elde olunan neticeleri bir-biri ile uyğunlaşdiraraq tenzim etmek. amma alimlerin bu barede cox calişmasina baxmayaraq, tecrube ve hissiyyatin eql quvvesinden ehtiyacsiz olmasi muddeasini yene de doğrulda bilmedi. tebii hadiseler uzerinde tedqiqat aparan alimler tebietin sirlerini ve qanunlarini yalniz o zaman keşf ede bildiler ki, birinci merhelede tefekkur olmadan, sadece hiss ve eksperimental muşahideler yolu ile elde etdiklerini bir yere topladiqdan sonra, ikinci merhelede eql quvvesinin komeyi ile onlarin arasindaki asililiği tapib elmi neticeler aldilar. İndiye qeder hec bir elmi ixtira ve keşf ikinci merhele olmadan ele birinci merhelede keşf olunmamişdir. cunki birinci merhelenin melumatlari hemişe hiss olunan hadiselerdir. İkinci merhelenin meseleleri ise eqlin derk ederek netice aldiği işlerdir. bunlari yalniz eql derk edir ve birbaşa hiss uzvleri ile derk oluna bilmez. misal ucun umumdunya cazibe qanununu gostermek olar. nyuton cisimler arasinda qarşiliqli cazibe olduğunu birbaşa hiss etmemişdi. o, (bu qanunu keşf etmezden qabaq) bu quvvenin cisimlerin arasindaki mesafenin kvadrati ile ters mutenasib, hemcinin bu cisimlerin kutlelerinin hasili ile duz mutenasib olduğunu bilmirdi. sadece olaraq o, yere doğru şaquli istiqametde hereketde olan bir daşin duşmesini muşahide etmişdi. yaxud ayin yerin etrafinda, planetlerin guneş etrafinda firlanmasini gorub duşunmeye başlamiş, sonra vaxtaşiri bu hereketleri izah edib umumi bir neticeye gelmeye calişmişdi. bu meqsedle qalileyin yere duşen cisimlerin serbestduşme tecilinin sabit ve deyişmez olmasi, dairevi hereketde ise deyişen tecil baresindeki nezeriyyesini araşdirdi. o, keplerin planetlerin hereketi barede dediyi her bir planetin guneş etrafina firlanma zamaninin kvadrati, aralarindaki mesafenin kubu ile mutenasibdir qanunundan istifade ederek cazibe qanununu keşf etmişdir. o, bu ferziyyeni ireli surdukden sonra subut etdi ki, iki cisim arasindaki cazibe quvvesi onlarin kutleleri duz, aralarindaki mesafe ile ters mutenasibdir ve ozlerinin kutle, hecm ve aralarindaki mesafeden asili olaraq bir-birine tesir edirler. hiss ve eksperimental tecrube uslubunun kainatin sistematik qanunlarini araşdirib onda olan qanunauyğunluğu ve allahin varliğina delalet eden hikmetli delilleri aşkar etmesi ona iman getirmek ucun en yaxşi ve yeni bir dayaq olardi. amma yalniz tebii elmlerde tedqiqat aparan alimler bu meseleye ehemiyyet vermeyib onun işiqlandirilmasi yolunda ciddi sey gostermediler. hele de bu alimler, beşerin tebii elmler baresindeki movcud tesniflerine gore felsefi sayilan bu meseleye diqqet yetirmemişler. amma cox kecmeden felsefe aleminde, elm ve onun predmetlerinden daha geniş miqyasda olan yeni felsefi-mentiqi cereyanlar meydana geldi ve bu uslubun (eksperimental uslubun) felsefi ve mentiqi metod kimi teqdim olunmasina calişdilar. onlar bu qerara geldiler ki, idrak ve merifetin yegane yolu hissdir ve insanin idraki onun hiss ve duyğularinin hududlarindan o terefe aşa bilmir. her hansi bir şey hiss olunan ve tecrubi olaraq derk edilen olmasa, insan onun varliğini isbat ede bilmez. bununla da, hissi ve eksperimental tecrubeye keskin temayul allahi inkar etmek ucun bir vasite oldu. onlar oz muddealarini bele esaslandirirdilar: allah gozle gorunub hiss olunan varliq deyilse, demeli onun subut olunmasi ucun hec bir yol yoxdur. amma bu metod, tecrubi yolla muveffeqiyyetler qazanan alimlerin getdiyi yol deyildi; eksine, o, ozunun xususi mentiq ve felsefi nezeriyyeleri ile bu uslubu duzgun olmayan şekilde yozan filosoflarin elinde bir behane idi. bu ifratci nezeriyyeler tedricen ve bir nece cehetden paradoksla qarşilaşdi: 1-felsefi cehetden bu nezeriyye movcud realliği inkar etmek mecburiyyetinde qaldi, yeni real olaraq yaşadiğimiz heyati hem umumi, hem de konkret şekilde inkar etdi. cunki, bu nezeriyyeye esasen biz her hansi bir şeyi derk etmek ucun hissiyyatimizdan başqa hec neye malik deyilik ve hissiyyatimiz da şeyleri bize real heqiqetde olduğu kimi deyil, yalniz zahirde gorduyumuz kimi tanitdirir. buna esasen, biz her hansi bir şeyi hiss etdiyimiz zaman yalniz bunu deye bilerik ki, hemin şey bizim hiss ve duyğu alemimizdedir, onun vucudu ise bizim hissiyyatdan kenardadir, derrakemizden xaricde real ve musteqil şekilde vardir ve tesevvurumuzden once movcuddur. demeli, onun isbat olunmasi ucun hec bir yol yoxdur. meselen, insan ayi semada gorduyu zaman yalniz buna inana biler ki, onu hemin anda muşahide ve hiss edir. amma bele bir sual qarşiya cixir ki, goresen doğrudanmi ay semada movcuddur? ve ya insan gozunu acib baxmamişdan evvel de movcud idimi? hemin nezeriyyenin terefdarlari, qarşiya cixan bu suallara cavab vermekde aciz qalmişlar. bu, eynile cepgoz adamin meseline oxşayir: o, ele eşyalari gorub derk edir ki, onlarin real vucudlari yoxdur. hemin şexs o eşyalarin varliğini isbat ede bilermi? bununla da, hiss ve tecrubeye temayul nezeriyyesi axirda ozunu hissiyyat dairesinde mehdudlaşdirdi, onu idrak ve merifet ucun bir vasite goturmek evezine, hissi en son hedd ve mertebe kimi qebul etdi. neticede eşyalarin varliği, bizim idrak ve anlayişimizdan xaricde musteqil şekilde varliği qebul olunmadan, hissle idrak olunmaqla şertlendirildi. 2-mentiqi cehetden mentiqi baximdan ise hissi ve eksperimental nezeriyye tam yeni bir cereyan yaratdi. bu nezeriyyenin esas şuari budur: mefhumu tecrube ve eksperiment yolu ile isbat olunmayan cumle menasiz kelamdir. bu cumlenin rolu, perakende veziyyetde hec bir hedef ve meqsed olmadan bir-birinin yanina duzulen herflerin rolu kimidir. amma mezmunun doğru ve ya yalan olmasinin isbat edilmesi mumkun olan cumlenin menasi vardir. eger insan bele cumlenin mezmununu realliqla uyğun olmasini tesdiq etse, demeli, duzgun ve doğru bir cumledir, eks halda ise yalan cumle sayilir. meselen: qişda yağiş yağir cumlesi hem mena, hem de mezmun baximindan doğru cumledir. lakin yayda yağiş yağir cumlesi menali olmasina baxmayaraq, mezmununa gore yalan cumle sayilir. amma eger qedr gecesinde asimandan hiss olunmayan, gozle gorunmeyen bir şey nazil olur deyilse, doğru ve ya yalan olmasini nezere almasaq da bele, menasiz bir cumledir. cunki, eksperiment ve hiss vasitesi ile onun mezmununun isbat olunmasi, doğru ve ya yalan olmasini beyan etmek qeyri-mumkundur. deyz qedr gecesinde nazil olmuşdur, cumlesi menasiz olduğu kimi, bundan evvelki cumlenin de menasi yoxdur. elece de, deyz vardir cumlesinin menasi olmadiği ucun, allah vardir cumlesi de menasiz sayilir, cunki, allahin varliği hiss ve eksperiment yolu ile derk olunmur. bu kimi mentiq de, onda olan umumilik sebebi ile paradoksla (tenaquzle) qarşilaşdi. cunki, bu qaydanin ozunu de birbaşa hiss yolu ile isbat etmek olmur ve beyan etdiyi mefhumun hokmune gore menasi olmayan bir sozdur. cunki, bu mentiqin beyan etdiyi her cumlenin mefhumu hiss ve tecrube yolu ile subuta yetmezse, o, menasizdir kelami umumi bir qanunu beyan edir. diger terefden, hiss ozu de cuzi ve mehdud bir cercivede olan veziyyet ve haletlere şamil olduğundan, hec bir kulli ve umumi hokm hiss cercivesinde hesr olunmamalidir. belelikle, bu mentiqi herekat da axirda oz-ozluyunde paradoksal netice ile qarşilaşir (ve oz mahiyyetini itirmiş sayilir). bu hem de, alimlerin varliqlari izah etmek istedikleri butun umumi qanunlarla da ziddiyyet teşkil edir. cunki, hansi novden olmasindan asili olmayaraq, umumilik meselesi birbaşa hiss olunmur, yalniz mehdud ve mueyyen varliqlarin elamet ve eserlerinden umumi bir netice kimi alinir. xoşbextlikden, elm ozunun kesilmez tekamulu yolunda bu qebilden olan fikir cereyanlarindan ve temayullerden tesirlenmemiş ve kainatin sirlerini keşf etmekde ozunun hemişeki metodunu davam etdirmişdir. elm oz işini hemişe eksperimental tecrubeden başlayir, lakin ozunu mentiqi ve felsefi cereyanlarin yaratdiği bu mehdud ve şerti kecidlerde saxlamir. o, tebii hadiseleri izah etmekde eqlin fealiyyetinden behrelenir, onlari umumi bir qanun cercivesinde qerar vererek, varliqlarin arasinda olan qarşiliqli asililiq ve elaqeleri keşf edir.
 0  12  + 4