Elmi delillerin numunesi(03.04.2020 | 13:11)
burada bu metod ucun alimlerin elmi nezeriyye seviyyesinde işletdikleri delillerden bir necesini qeyd edirik. o da ulduz ve planetlerin yaranmasi ve onlarin menşeyi baresinde olan nezeriyyedir. orada deyilir: planetler guneşden ayrilmişlar. onlar milyonlarla il once qizmar şekilde olan guneşden parcalanib ayrilmişlar. butun alimler bu nezeriyye baresinde yekdil fikirdedirler. onlarin guneşden ne ucun parcalanib ayrilmasina geldikde ise, bu barede muxtelif nezerler movcuddur. bu nezeriyyenin esli (koku) baresinde getirilen ve haminin qebul etdiyi deliller aşağidaki merhelelerle subuta yetir: birinci merhele: bu merhelede alimler bir nece hadiseni nezere alib hiss ve tecrube yolu ile aşağidaki melumatlari elde etmişler: 1. yerin guneş etrafinda firlanmasi, guneşin oz oxu etrafinda firlanmasi ile tam uyuğundur ve her biri qerbden şerqe doğru hereket edir. 2. hem yerin, hem de guneşin oz oxu etrafinda firlanmasi qerbden şerqe doğrudur. 3. yer kuresi oz oxu etrafinda, ekvator xettine paralel olan orbit uzre guneşin etrafina firlanir. luneş deyirman daşinin firlandiği oxa, yer ise hemin oxun etrafinda firlanan daşin uzerindeki bir noqteye benzeyir. 4. yeri teşkil eden maddeler, teqriben guneşin de terkibinde movcuddur. 5. kemiyyet baximindan da hem guneşi, hem de yeri teşkil eden maddeler arasinda mueyyen uyğunluq ve tenasub movcuddur. meselen, her ikisinin ekser hissesini hidrogen teşkil edir. 6. yerin, oz oxu ve guneş etrafina firlanma sureti ile guneşin oz oxu etrafina firlanma sureti tam uyğundur. 7. elmi tehqiqatlara esasen, yerin yaşi ile guneşin yaşi arasinda da uyğunluq movcudur. 8. yerin daxili qizmar erintilerden teşkil olunmuşdur. bu da onu gosterir ki, yer yarandiği ilk vaxtlarda tamamile qizmar erinti halinda olmuşdur. yuxarida qeyd olunanlar alimlerin ilk merhelede hiss ve tecrube yolu ile elde etdikleri melumatlardir. İkinci merhele alimler arasinda bir ferziyye var ki, onun komeyi ile ilk merhelede muşahide olunan butun varliqlari izah etmek olar. yeni eger bu ferziyye heqiqetde de subuta yetirilib duzgun olsa, onda butun hadiseleri izah ede biler. o ferziyye aşağidaki kimidir: yer yaradilişin evvellerinde guneşin bir hissesi olmuş ve mueyyen sebeblere gore ondan ayrilmişdir. bu ferziyyenin vasitesi ile evvelki meseleleri bu cur izah etmek olar: birinci meselede deyilir ki, yerin guneş etrafinda firlanmasi ile oz oxu etrafinda firlanmasi arasinda uyğunluq vardir: onlarin her ikisi qerbden şerqe doğru hereket edir. bu ferziyyeni duzgun hesab etsek, onda bu iki goy cisminin hereketinde olan uyğunluğun sebebi aydinlaşir. cunki, firlanmaqda olan her hansi cismin mueyyen bir hissesi ondan ayrilsa ve hemin hisse, ip ve ya başqa şey vasitesile ayrildiği cisimden asili veziyyetde saxlansa, hereketin davam etme qanununa esasen, ozunun ilkin istiqametdeki hereketini davam etdirecekdir. İkinci meselede deyilir ki, yerin oz oxu etrafinda firlanma hereketi ile guneşin oz oxu etrafinda firlanma hereketi eyni istiqametdedir: her ikisi qerbden şerqe doğru firlanir. bu hadiseni de qeyd olunan ferziyye izah edir. cunki, bir cismin qerbden şerqe firlanmasini nezere alsaq, ondan ayrilan hisse de, hereketin davam etme qanununa esasen evvelki istiqametdeki hereketini qoruyub saxlayacaqdir. ucuncu hadisede de mesele eynile beledir. dorduncu ve beşinci mesele, yeni yerin ve guneşin terkibini teşkil eden maddelerin teqriben eyni olmasi ve onlarin arasindaki nisbete geldikde ise, yuxaridaki ferziyyeye esasen yerin guneşin bir hissesi olduğunu qebul etsek, bu iki meselenin sebebi de tamamile aşkar olacaqdir. tebiidir ki, bu halda ayrilan hisseni (yeri) teşkil eden maddeler ilkin goy cisminin (guneşin) terkibi ile eyni olacaqdir. altinci mesele, yeni yerin guneş etrafinda ve oz oxu etrafinda firlanma sureti ile guneşin oz oxu etrafinda firlanma sureti arasindaki uyğunluğa geldikde ise, burada da yerin guneşden ayrilmasi ferziyyesine esasen, yerin bu hereketlerinin menşeyi guneşin hereketidir. ve bu ferziyye hereketler arasindaki uyğunluğu ve onlarin sebebini izah edir. yeddinci mesele, yeni yerin yaşi ile guneşin yaşinin bir-birine uyğun olmasi da hemin ferziyyeye esasen aydin olur. sekkizinci mesele, yeni yerin yarandiği ilk vaxtlarda qizmar erinti şeklinde olmasi da hemin esasladir. ucuncu merhele ucuncu merhelede bu mesele ireli surulur ki, eger yerin guneşden ayrilmasi ferziyyesi duzgun olmazsa, onda guneş sisteminde movcud olan bu qeder planetin tesaduf uzunden bir yere toplaşib mueyyen bir orbit uzre hereket ede bilmesi ehtimaldan cox-cox uzaqdir. cunki, bu zaman tesadufi hadiseler neticesinde yaranan ve aralarinda hec bir uyğunluq ve rabite movcud olmayan bir mecmue tesevvur olunacaq. yuxaridaki ferziyyenin duzgun olmadiğini qebul etdikde, hemin planetlerin tesadufi olaraq bir yere yiğişmasi ehtimali da verilecekdir. bu ehtimala esasen, hemin planetlerin bir yere yiğişmasini esaslandirib izah ede bilecek coxlu ehtimallar teleb olunur. meselen, yerin guneş etrafinda firlanma istiqameti ile guneşin oz oxu etrafinda firlanmasinin eyni istiqametde ve eyni cehetde olub qerbden şerqe doğru hereket etmesini izah etmek ucun yerin ister guneşden ayri şekilde yarandiğini, isterse de guneşden uzaqda olan başqa bir goy cisminde olub, mueyyen zaman kecdikden sonra ondan ayrilaraq bizim guneş sistemine yaxinlaşdiğini qebul etsek bele, hokmen ferz etmeliyik ki, yer kuresi tesaduf neticesinde seyr ederek guneşin etrafindaki hazirki orbitine catmiş ve onun qerb terefinde olan bir noqtede yerleşmiş ve ele buradan da qerbden şerqe doğru (yeni guneşin oz oxu etrafindaki hereketi ile uyğun olan) herekete başlamişdir. hemcinin bunu da ferz etmeliyik ki, yer, guneşin cazibe sahesine catdiqda onun şerqinde yerleşen bir noqtede dayanib oz-ozune, şerqden qerbe doğru herekete başlamişdir. yerle guneşin her birinin oz oxu etrafinda firlanmasinin eyni cehetli, hem de qerbden şerqe doğru olmasina geldikde ise, misal ucun, bele ferz etmeliyik ki, yerin ayrildiği başqa bir guneş de qerbden şerqe doğru hereket edirmiş. yerin guneş etrafinda, ekvator xettine paralel orbit uzre hereket etmesinde de bele ferz etmeliyik ki, yerin ayrildiği başqa bir guneş bizim guneşin ekvator xettine perpendikulyar olan bir noqtede yerleşirmiş. yeri ve guneşi teşkil eden maddelerin uyğunluğu ve bu maddelerin arasindaki nisbete geldikde ise, bele ferz etmeliyik ki, yeri teşkil eden maddeler onun ayrildiği başqa guneşde de olmuş ve hemin guneşde de yerdeki maddeler nisbeti movcud olmuşdur. yerin guneş etrafinda ve oz oxu etrafinda firlanmasi ile guneşin oz oxu etrafindaki hereketinin eyni olduğuna geldikde ise, misal ucun, bele tesevvur etmeliyik ki, yerin ayrildiği başqa guneş ele bolunmuşdur ki, yer kuresi ondan ayrildiqdan sonra guneş sistemindeki guneşin hereketine mutenasib bir suret almişdir. guneşle yerin yaşinin eyni olmasi ve yerin yarandiği ilk vaxtlarda qizmar halda olmasina geldikde ise, ferz etmeliyik ki, yer ele bir guneşden ayrilmişdir ki, onun yaşi bizim guneşin yaşi ile eyni olmuşdur. bundan elave, yer hemin guneşden ele ayrilmişdir ki, hal-hazirda movcud olan herarete gelib catmişdir. gorduyumuz kimi, yerin guneşden ayrilmasi ferziyyesinin duzgun olmadiğini qebul etdikde butun bu hadiselerin baş vermesi coxlu tesadufi hadiselerin ferz olunmasini teleb edir. halbuki, yuxarida qeyd olunan ferziyye butun planetlerin yaranmasi ve onlarin arasinda olan qarşiliqli asililiğin izah edilmesi ucun tamamile kifayetdir. dorduncu merhelede deyirik ki, yerin guneş sistemindeki guneşden ayrilmadiğini ferz etdikde, butun bu cisimlerin yerde yaranmasi ehtimali son derece zeif olur. buna esasen yerin hokmen guneşden ayrilmasi nezeriyyesini qebul etmeliyik. beşinci merhelede ise (dorduncu merhelede isbat olunduğu kimi) yerin guneşden ayrilmasi ferziyyesinin guclu bir ehtimal olmasi ile, (ucuncu merhelede isbat olunduğu kimi) hemin varliqlarin tesaduf neticesinde (yerde) yaranmasi ehtimalinin zeifliyi arasinda rabite berqerar edir ve bele bir netice aliriq ki, ucuncu merhelede qeyd olunan ehtimalin zeifliyi ne qeder coxalsa, dorduncu merheledeki ehtimalin guclu olmasi da bir o qeder artar. belelikle, yerin guneşden ayrilmasi nezeriyyesi subuta yetir. alimler de hemin ferziyyeni bu yolla qebul edirler.ehtimal esasinda olan istiqrai (eksperimental) deliller umumi şekilde melum olduqdan, onun istifade olunma yerlerinden bir nece numune teqdim etdikden ve onu qiymetlendirdikden sonra, allahin isbat olunmasi ucun de hemin metoddan istifade edeceyik. burada da getirilen delil beş merhelede beyan olunur: birinci merhele: biz yaradiliş aleminde baş veren hadiselerin, coxlu heyretlendirci varliqlarin arasinda, elece de bir canli varliq kimi insanin ehtiyaclari ile onun heyat imkanlari arasinda ele deqiq bir mutenasiblik goruruk ki, bu şeylerden her birinin azaciq deyişdirilmesi insan heyatinin yer uzunden birdefelik silinmesine, yaxud hec olmazsa, iflic veziyyete duşmesine sebeb olar. burada numune ucun, bezi metlebleri beyan edirik: yer guneşden istilik (enerji) alir. heyatin davam etdirilmesi, canli varliqlarin ehtiyaclarinin temin olunmasi ucun bu enerji tamamile kafi ve deqiq bir hesab-kitab uzundendir. hal-hazirda elmde subut olunmuşdur ki, yerin guneşden olan mesafesi, yerdeki yaşayiş ucun munasib olan heraretle tam uyğundur. bu mesafe iki defe artsaydi, heyat ucun lazim olan istilik yaranmazdi. eger bu mesafe iki defe azalsaydi, istilik iki qat artar ve neticede yaşamaq mumkun olmazdi. yer kuresinin ust qatinin - yer qabiğinin su ve quru hisselerinin ekseriyyetinde oksigen vardir. bu qaz onlarin hamisinin terkibinde oksidleşmiş halda movcuddur. yerdeki sularin 80%-ni oksigen teşkil edir. oksigenin başqa maddelerle birleşib oksidleşmesine qabil olmasina baxmayaraq, havada da azad şekilde movcuddur. havada qaz şeklinde olan oksigen butun canlilarin heyatinin davam etmesi ucun zeruridir. cunki hansi nov olmasindan asili olmayaraq butun canlilar heyatlarini davam etdirmek ucun oksigene mohtacdir. eger oksigenin hamisi başqa maddelerle birleşib oksidleşseydi, oksigen qurtarar ve heyatin davam etmesi mumkun olmazdi. elmde subut olunmuşdur ki, atmosferde movcud olan oksigenin miqdari insan heyati ucun lazim olan şeraitle tam muvafiqdir. yeni atmosferin 21 %-ni oksigen teşkil edir. eger oksigenin faizi bundan artiq olsaydi, yeri ehate eden atmosfer qatinda daim yanğinlar baş vererdi. eger hemin miqdardan az olsaydi, yaşamaq qeyri-mumkun, yaxud olduqca cetin olar, lazim olanda her hansi bir şeyi yandirmaq mumkun olmazdi. tebietde mueyyen hadiseler tarix boyu milyonlarla defe tekrar olunur, neticede oksigenin miqdari sabit qalir. butun canlilar, xususile insan teneffus zamani oksigeni alib oksidleşmiş karbon qazini buraxirlar. oksigen qanla qarişaraq bedenin butun huceyrelerine ve toxumalarina catir, orada geden maddeler mubadilesi zamani baş veren kimyevi reaksiyalara tesir qoyur. bu reaksiyalar neticesinde karbon-oksid emele gelir, bu da ağ ciyerin vasitesi ile xarice oturulur. belelikle, insan ve sair canlilar hemişe oksidleşmiş karbon istehsal ederek havaya buraxirlar. bu da bitkilerin heyatina teminat veren qazdir. bitkiler de oz novbesinde karbon-oksidini udaraq onu parcalayib oksigen şeklinde havaya buraxir, yeniden havada oksigenin miqdari berpa olunur ve canlilar ucun nefes almağa imkan yaranir. heyvanlarla bitkiler arasinda baş veren qaz mubadilesi oksigenin miqdarinin sabit veziyyetde qalmasina sebeb olur. eger bu prosesler olmasaydi, oksigenin miqdari azalar, insan ve heyvanlarin yaşamasi qeyri-mumkun olardi. qazlar mubadilesi tebietde baş veren minlerle reaksiyanin neticesidir ki, bunlarin hamisi heyat ile tamamile munasib olan vasiteleri yaradirlar. xususi cekisi nisbeten ağir olan ve donuşluq veziyyetine catan azot qazi oksigenle qarişib yungulleşir ve havada istifade olunacaq terzde paylanir. elmi tedqiqatlar gosterir ki, atmosferde azad qaz şeklinde olan azotla oksigenin miqdari bir-biri ile tam mutenasibdir. yeni oksigenin miqdari o qederdir ki, azotu yungulleşdirerek istifade olunmağa qabil edir. eger oksigen artib, azot ise azalsaydi heyat ucun lazim olan şerait hasil olmazdi. yer kuresini ehate eden atmosfer qati mueyyen keyfiyyet ve kemiyyete malikdir, ondan hec bir zerre artib ve ya azalmir. bu miqdar da insanin yer uzerinde heyat surmesi ucun lazim olan şertlerle tam mutenasibdir. eger havanin miqdari artsaydi ve ya azalsaydi heyat qeyri-mumkun, yaxud olduqca cetin olardi. cunki onun artmasi atmosfer tezyiqinin coxalmasina sebeb olar ve insan bu tezyiqe doze bilmezdi. azaldiqda ise kosmik daşlar, meteoritler cox asan şekilde atmosfer qatina daxil olar, tebieti ve canlilari mehv edib yandirardi. yer qabiği karbon oksidi ve oksigen qazlarini mehdud seviyyede ozune cezb edib hopdurur. amma bu qazlarin hamisini udmur. eger yer qabiğinin qalinliği hazirki halda olduğundan artiq olsaydi, hec bir qaz qalmaz, hamisi yere sorulardi, bitkiler, heyvanlar ve insanlar mehv olub aradan gederdi. ayla yerin arasindaki mesafe insanin yer uzerinde yaşamasi ile tam munasibdir. eger ay bir qeder yere yaxinlaşsaydi, yerdeki qabarmalar ve cekilmeler şiddetlener, iki qat artar ve bu cazibeler neticesinde dağlar yerinden qopa bilerdi. canlilarda muxtelif qerizeler (instinkt-ler) movcuddur. qerize hiss olunmayan, gozle gorunmeyen bir mefhum olsa da, (elbette, birbaşa muşahide ve hiss olunmur), amma qerizevi (instinktik) reftar adlanan şeyler cox da gizli ve gorunmez deyil, o, kelam elminde tamamile subuta yeten ve muşahide olunandir. İnsanin, oz heyatinda ve elece de elmi tehqiqatlarda subuta yetirdiyi minlerle qerizevi reftarlar hemişe insan heyati ile tamamile mutenasib olmuşdur. bu reftarlarin mueyyen hallarda olduqca murekkeb ve deqiq olmasi mumkundur, amma onlari tehlil edib araşdirdiqda, her birinin yerine yetirdiyi funksiyanin insan heyati ile tam mutenasib ve uyğun olduğunu gorerik. İnsan orqanizmi milyonlarla tebii hadise ve prosesi gosterir ki, onlarin her birinin funksiyasi, formasi, başqalari ile olan rabiteleri ve insan heyatinda ifa etdiyi rollar tamamile bir-birine mutenasibdir. misal ucun, insanin gorme uzvunu ve eşyalarin daha artiq hiss olunmasi ucun lazim olan şeraitleri nezere alaq. oz bebeyi eşyalarin tesvirini oz arxasindaki şebekenin uzerine oturur. Şebekenin ozu doqquz qatdan ibaretdir. sonuncu tebeqe milyonlarla sinir huceyrelerine malikdir. onlarin hamisi bir-birinin ardinca ve tam nezmle yerleşmişdir. onlarin oz aralarindaki elaqeleri, elece de goz bebeyinin mecmusu ile olan elaqeleri son derece deqiqdir, hamisi insanin gorme uzvu ile tam uyğundur. elbette, bu meselede xususi bir hali istisna etmek lazimdir. o da bundan ibaretdir ki, goz bebeyinde her hansi şeyin şekli tersine duşur. bu da muveqqetidir. cunki gorme emeliyyatinin bu merhele ile hec bir rabitesi yoxdur ve biz eşyalari tersine gormuruk. tersine olan bu tesvirler sinirlerin vasitesi ile tenzim olunaraq beyine oturulur ve orada ozunun tebii veziyyetini alir. mehz burada gorme emeliyyati tamamlanir. gorduyumuz kimi, gorme uzvu insan heyatinin asanlaşmasi ve mumkun olamasi ucun tam munasib şekilde tenzim olunmuşdur. hetta tebietde movcud olan gozellikler, etir ve işiqliq da bezi yerlerde tebii hadiseler kimi, heyatin asan ve mumkun olmasinda muhum rol ifa edir. bezi gullerde tozlanma mueyyen heşeratlarin vasitesi ile yerine yetirilir. hemin gullerde rengin aciq ve etrin ureye yatan olmasinin ozunemexsus gozelliyi ve cazibedarliği muşahide olur ki, bu da heşeratlarin gule cezb edilib tozlanma işinin yerine yetirilmesini asanlaşdirir. halbuki, tozlanma işi kulek vasitesi ile yerine yetirilen gullerin bele bir imtiyazi yoxdur. umumiyyetle, cutleşme hadisesinde fizioloji terkib baximindan erkekle dişi arasinda tam uyğunluq movcuddur (ister insanlarda, isterse de heyvanlarda ve bitkilerde). bele ki, bu uyğunluq neslin artirilmasina ve heyatin davam etdirilmesine teminat verir. bu da tebietde heyatin asan ve mumkun edilmesi ile tam mutenasib olduğunu beyan edir. eger allahin nemetlerini saymaq isteseniz, hec vaxt sayib qurtara bilmezsiniz. allah cox bağişlayan ve mehribandir. qeyd olunanlar birinci merhele ile elaqedar idi. İkinci merhelede deyirik ki, tebiet varliqlari ile heyat imkanlarina zemanet verib onu asanlaşdiran vezifeler arasinda (onlarin sayi-hesabi yoxdur) uyğunluq ve tenasub aşağidaki vahid bir ferziyye ile izah ve şerh edile biler: varliq aleminin hikmetli bir yaradani olduğunu qebul etmeliyik. o, xususi bir hedefle, heyatin telebatlarini temin etmiş ve tebietde olan fenomenlerin oz vezifelerini davam etdirmesi ucun lazimi şeraiti yaratmişdir. bu ferziyye tebietdeki varliqlar arasinda olan qanunauyğunluqlari ve bağliliqlari izah ede biler. ucuncu merhelede ozumuzden soruşuruq: eger doğrudan da yaradanin varliği ferziyyesi duzgun olmasa, onda tebiet varliqlari arasinda movcud olan bu qeder mutenasiblik ve uyğunluqlar, heyatin asanlaşdirilmasi ve s.-nin ozu-ozune, hec bir hedef olmadan yaranmasi ehtimali ne derecede duzgun ola biler? aydindir ki, bele bir boyuk ve ezemetli mecmuenin tesaduf uzunden yaranmasi cox zeif ehtimaldir. evvelde qeyd olunan misalda mektubun qardaşinizdan olmamasi doğrudan da zeif ehtimaldir. cunki misal ucun, min dene xususiyyetde oxşarliği ferz etsek, ehtimal nezeriyyesi baxmindan bu, son derece zeif olacaqdir. bele olan halda yaşadiğimiz yer kuresi, onda movcud olan canli ve cansizlarin hedefsiz ve şuursuz madde terefinden yarandiğini ve onlarin hikmetli ve hedefli yaradanin xelq etdiklerine milyonlarla sifetde oxşar olmasini nece ehtimal vermek olar? dorduncu merhelede ise inkarolunmaz şekilde qebul edirik ki, ucuncu merhelede ireli surulen ferziyye duzgundur. yeni, bu kainati hikmet sahibi olan bir allah yaratmişdir. beşinci merhele: bu ustun nezeriyye ile ucuncu merhelede beyan olunan zeif ehtimal arasinda bir rabite berqerar etdikde goruruk ki, hokmen qebul etmeye mecbur olduğumuz tesadufi hadiselerin sayi ne qeder coxalsa, ucuncu merhelede ireli surulen ehtimallar da bir o qeder zeif olacaqdir. tebiidir ki, bu ehtimalin zeiflik derecesi ele bir heddedir ki, her bir elmi qanunda istinad olunan ucuncu merhelenin ehtimallarindan da cox olur. cunki, burada ve bu ferziyyenin ucuncu merhelesinde tesadufi hesab olunan işlerin sayi, o qebilden olan hallardan qat-qat coxdur ve tebiidir ki, bele bir ehtimal aradan getmeli olur. belelikle bele bir qeti netice aliriq: varliq aleminde movcud olan butun nezm ve tedbirin eser-elameti hikmetli yaradanin varliğini gosterir. qurani-kerimde buyurulur: biz oz qudret ve hikmet nişanelerimizi asimanlarda ve bendelerin ozunde tam şekilde aşkar edeceyik ki, allahin haqq olduğu aydin ve aşkar olsun. allahin butun alem varliqlarina şahid olmasi kifayet qeder delil deyildirmi?! heqiqeten asimanlarin ve yerin yaradilişinda, gece ve gunduzun bir-birini evez etmesinde, su uzerinde insanlarin xeyrine uzen gemilerde, allahin goyden yere su nazil ederek onu olu veziyyetden sonra dirilderek muxtelif bitki ve heyvanlari yaradib vucuda getirmesinde, hemcinin kuleklerin her terefden esmesinde ve yerle goy arasinda asili veziyyetde qalan buludlarda eql sahibleri ucun yaradanin qudret ve elmine aşkar deliller vardir. defelerle yaradilişin mohkem quruluşlu nizamina eql nezerile bax. onda her hansi sustluk ve xelel tapa bilersenmi? yeniden besiret gozunu ac, zelil ve yorğun halda sene doğru qayidar.
 0  17  + 7