53-cu mektub(03.04.2020 | 13:43)
imam ali eleyhis-salamin (malik ibn haris) eshter nexeiye (allah onu bagishlasin) onu mehemmed ibn ebu bekrin hakimiyyeti alt-ust ve qarmaqarishiq olan zaman misire ve onun etraf bolgelerine vali teyin edende yazdigi ehd-peymanlardandir. bu, yaxshiliq ve xeyirxahliqlar (bashqalarina komek etmeyin hokmleri, reiyyetin teshkilatchiliginin sirleri, olke idarechiliyinin qaydalari, qoshun chekmeyin yollari ve hamiya oyud-nesihet) baresinde yazilaraq toplanmish en uzun ehdnamedir. ruzi veren ve bagishlayan allahin adi ile bu, allahin bendesi emirel-mominin elinin malik ibn haris eshteri misire, oranin vergilerini yigmaq, dushmenleri ile vurushmaq, ehalisinin veziyyetinin yaxshilashdirilmasi ile meshgul olmaq ve sheherini abadlashdirmaq uchun vali teyin eden zaman onunla olan ehdindeki emrleridir. ona perhizkarliq ederek allahdan qorxmagi, onun hokmlerini ustun tutmagi ve oz kitabinda (qurani-kerimde) emr etdiyi vacib ve beyenilmishlere tabe olmagi emr edir. onlara (hemin vacib ve beyenilmish sheylere) emel etmeden hech kes xoshbext ola bilmez ve her bir kes ancaq onlardan boyun qachiraraq onlari ayaq altina salmaqla bedbext olar. hemchinin noqsan sifetlerden uzaq ve pak olan allaha (onun dinine) qelb, el ve diliyle yardim etmesini emr edir. (qelbinde iman ve inami olsun, ali ile dushmenin qarshisini alsin, dili ile ise yaxshi ishlere emr ederek pis ishlerden chekindirsin.) chunki adi uca olan allah ona yardim edene yardim etmeye, ona (dinine) hormet gosterene izzet bexsh etmeye zemanet verib. ona emr edir ki, shehvet ve isteklerin (tugyan eden) zamaninda oz nefsini bassin ve bash qaldiraraq itaetsizlik eden vaxt onun qarshisini alsin (ki, cilov onun eline dushmesin ve chetinliklere salmasin). chunki allahin rehm etdiyi kimse istisna olmaqla, nefs her bir kese pis ishler gormeyi emr edir. ey malik, sonra bil ki, men seni senden qabaq edaletli ve zalim hokmdarlari olmush sheherlere gonderirem. sen ozunden qabaqki hokmdarlarin ishlerine nece baxirsansa, xalq da senin ishlerine hemin nezerlerle baxir. sen onlarin baresinde ne deyirsense, camaat da senin barende hemin sheyleri deyir. allahin, bendelerinin dillerinde ezber etdiyi (yaxshi ve pis) sozlerden, saleh ve yaxshi emel sahiblerini taniyib bilmek mumkundur. buna gore de senin ehtiyac gunu uchun tedaruk gorduyun sheylerin en yaxshisi saleh emel olmalidir. oz nefsi isteklerine hakim ol. (onlarin cilovunu elinde saxla ki, seni chetinliklere salmasin.) halal ve reva olmayan sheyleri nefsine qiyma, simiclik et. chunki nefse xoshladigi ve ya xoshlamadigi sheyde simiclik etmek insaf ve edaletdir. reiyyetle qelben mehriban, xosh reftarli ve yaxshi ol. mebade onlara qarshi yemeklerini qenimet bilen yirtici heyvan (kimi) olasan. chunki onlar iki destedirler: ya senin din qardashindirlar, ya da yaradilishda senin kimidirler ki, ayaqlari surushur, pisliklere sebeb olan amiller onlara uz tutur ve bilerekden ve ya sehven (bilmeden) onlarin ellerine dushur. buna gore de (mesum olan imam ve peygemberlerden bashqa hech kes sehv ve xetadan amanda olmadigi uchun hansisa bir hadise onlari bilerekden ve ya sehven pis ishlere salanda, onlari bagishlamamagin reva deyil. bele ise) allahin guzesht ederek seni bagishlamasini istediyin kimi, sen de guzesht edib gunahlarindan kechmekle onlari efv et. chunki sen onlardan, seni valiliye gonderen senden, allah ise bu hokumeti sene tapshiran, ishlerini yerine yetirmeyini isteyen ve seni onlarla sinayandan ustundur. (sen onlarla ne cur davransan, o da seninle ele davranacaq.) mebade ozunu allahla mubarizeye hazirlayasan (dine qarshi chixaraq xalqa zulm edesen) ki, sen onun qezebine doze bilmezsen ve onun bagishlamasina ve mehribanchiliqlarina mohtacsan. hech vaxt efv ve guzesht etmekden peshman, cezalandirmaqdan shad olma. duchar olmamagini bacardigin qezebe telesme. (itaetsizlik ve qelbiqaraliq uzunden) men memuram ve (her ne isteyiremse) emr edirem ve gerek menim emrimi qebul etsinler, deme. bu, qelbin qaralmasi, dinin zeiflemesi ve nemetlerin deyisherek zavala ugramasina sebeb olar. seltenet ve hokumet sene ezemet ve boyukluk ve ya lovgaliq ve ozundenraziliq getiren zaman allahin senden ustun olan seltenetine, hemchinin onun sene nisbetde senin ozunun aciz oldugun sheye qadir olmasina nezer sal ve bax ki, bu baxish (onun boyukluyu baresinde dushunmek ve allahi her sheye qalib bilmek) lovgaliq ve itaetsizliyi yatirdar, dikbashliginin qarshisini alar ve senden uzaqlashmish agil ve dushunceni sene qaytarar. (bu ish baresinde fikirleshmek senin ozune gelerek lovgaliq ve ozundenraziligi ozunden uzaqlashdirmagina sebeb olar.) ozunu allahla onun ezemetinde bir tutmaqdan ve qudretinde ozunu ona benzetmekden chekin. chunki allah her bir itaetsiz lovgani xar ederek alchaldir. allahla insafli davran. (onun emrlerine emel ederek qadagan etdiklerinden chekin.) ozun, yaxin qohumlarin ve sevdiyin her bir reiyyet terefinden xalq baresinde insafi elden verme. (onlara ne ozun zulm et ve ne de yaxinlarinin ve dostlarinin senin adinla zulm etmelerine imkan verme.) eger bele etmesen zulmkar olarsan. allahin bendelerine zulm edenle, bendelerin yerine allah dushmen olar. allah, onunla dushmen olanin delil ve subutunu pucha chixarar (uzrunu qebul etmez). hemin kes (zulmden) el chekerek tovbe edib (duz yola) qayidana kimi allahla muharibede olar. allahin nemetlerinin deyishmesinde (elden chixmasinda) ve onun tez qezebe getirilmesinde (rehmetinden uzaq dushulmesinde allahin bendelerine) zulm etmekden tesirli bir shey yoxdur. chunki allah, mezlumlarin dualarini eshiden ve zalimlarin pusqusunda dayanandir (onlarin intiqamini alacaq). senin uchun ishlerin en sevimlisi haqda orta yolu tutmaq, onu beraberlik baximindan umumileshdirmek ve reiyyetin shad olmasina daha chox sebeb olan edaletlilik olmalidir. chunki kutlenin qezebi bir neche neferin raziligini mehv edir ve kutlenin raziligi muqabilinde bir neche neferin qezebi ehemiyyetsizdir. reiyyetin valiye rifah ve asayish zamani en agir yuk olani, chetinliklerde en az komek edeni, edalet ve beraberlik zamani en narazisi, isteklerde en chox israr edeni, bexshish verilende en az shukr ve minnetdarliq edeni, redd edende uzru hamidan gec qebul edeni, dovranin chetinlikleri muqabilinde sebr etmekde en zeifi xas tebeqedir. dinin sutunu, muselmanlarin kutlevi birliyi ve dushmenler muqabilinde (onlarin hucumlarinin qarshisini almaga) hazir olan (tezlikle hech bir ish gormeye qadir olmayan bir neche nefer xas tebeqe deyil) xalqin umumi hissesidir. buna gore de gerek onlarla birge olasan ve meyl ve regbetin onlarla olsun. reiyyetin, ozunden en chox uzaqlashdiraraq dushmen saymali oldugun adami camaatin eyblerini danishmaqda israr edeni olmalidir. chunki camaatin eyb ve noqsanlari var ve onlari ortmeye en layiq olan kes, validir. buna gore de camaatin sene gizli olan eyblerini axtarma (arama) ki, senin vezifen sene melum olanlari (onlarin eyb ve noqsanlarindan bildiklerini) ort-basdir etmekdir. senden gizlin olan sheyler baresinde allah hokm edecek. bele ise allahin, senin reiyyetden gizletmek istediyin eyblerini ortmesi uchun bacardiqca eyblerin (camaatin eyblerinin) ustunu ort. camaatdan olan butun kin duyunlerini ach. (qelbinde onlardan kin saxlama.) seni intiqam ve cezaya birleshdiren butun telleri qir. sene gore duz olmayan her bir sheyde ozunu bilmemezliye vur. qeybetchi ve soz gezdireni (onun dediklerini) tesdiqlemek ve ona inanmaqda telesme. chunki sozgezdiren ozunu oyud verenlerin simasina salsa da xeyanetkar ve hiylegerdir. (buna gore de onun dediklerini tez qebul etmek sonraki peshmanchiliginda hech bir fayda olmayan sehve sebeb ola biler.) oz (ishlerin baresindeki) meslehetleshmelerine xesis adami daxil etme ki, o, seni yaxshiliqdan ve bexshish vermekden saxlayar, yoxsulluq ve kasibliqla qorxudar; ne ureksiz ve qorxagi (daxil et) ki, o seni ishlerde (onlara girishmekde) sustleshdirer; ne de heris adami ki, o, (ehtiyac gunu uchun mal toplamaq) herisliyinin choxlugundan (xalqa) zulm etmeyi senin nezerinde gozelleshdirer. belelikle, xesislik, qorxaqliq ve herislik bir-birinden ayri muxtelif xisletlerdirler ki, allaha qarshi pis gumanda olmaq onlari bir yere toplayir! senin vezirlerinin (memleketin ishlerine teyin ederek nezer ve fikirlerinden istifade etdiyin keslerin) en pisi senden qabaq sher ve pis emelli insanlarin veziri olmush ve gunahlarda (nalayiq ishlerde) onlarla sherik ve ortaq olmush vezirdir. buna gore de o, (bele bir adam) senin yaxin ve xususi adamlarindan olmamalidir. chunki onlar gunahkarlarin komekchileri ve zalimlarin qardashlaridirlar (yoldashlaridirlar). halbuki sen onlarin yerine (olkenin ishlerinde) onlar kimi gozel dushunce ve yaxshi icrachiliq bacarigina malik olanlar arasindan uzerinde onlarin (pis ve sher adamlarin hokumetinde murtekib olduqlari) gunah ve chirkin emelleri olmayan, zalima zulmunde ve gunahkara gunahinda yardim etmeyerek elbir olmamish en yaxshi vezir tapa bilersen. senin onlara chekdiyin xerc yungul (-chunki onlar senin verdiyin az nemeti chox hesab edib muqabilnde teshekkur ve minnnetdarliq ederler), onlarin sene etdikleri yardim daha gozel, sene mehribanchiliq uzunden olan meyl ve regbetleri daha chox ve senden bashqasi ile dostluqlari daha az olar. buna gore de onlari oz xelvet (ish) ve meclislerinde yaxin ve xususi adamlarindan et. gerek senin yaninda onlarin en ustunu o vezir olsun ki, sene, aci olan heqiqeti chox soyleyir ve seni, allahin oz dostlari uchun beyenmediyi danishiq ve davranishinda az terifleyir, herchend aci soz ve senin istek ve arzularini az teriflemek ureyinin sixilmasina sebeb ola biler. (onun aci danishiq ve davranishinin sene agir gelmesinden ve onun bu terzde davranmasindan shad olmasan da deyilen kimi et.) perhizkar ve dogruchulara qoshul (hemishe onlarla otur-dur) ve onlari seni chox teriflemeye ve puch ve bihude ishler gormemeyine (ve deyilmesi munasib olmayan sheylere) gore seni sevindirmemeye vadar et, oyret (ki, senin diqqetinin ozune celb olunmasina sherait yaratmish olsunlar). chunki teriflemekde chox israr etmek insani ozundenrazi ederek itaetsizlik yaradir. yaxshi ish gorenle pis ish goren kes senin yaninda bir seviyyede olmamalidir. chunki bu, yaxshi emel sahiblerini yaxshiliq etmekde hevesden salar, pis emellileri ise pislik etmeye mecbur eder. onlarin her birine ozlerinin sechdikleri sheyle evez ver (yaxshi emel sahibini mukafatlandir, pislik edeni cezalandir). bil ki, valinin reiyyete yaxshiliq etmesinden, xerclerini yungulleshdirmesinden ve onlardan esassiz incimemesinden yaxshi hech ne, onun onlara munasibetde nikbinliyine sebeb olmur. buna gore de gerek bu barede reiyyetin baresinde nikbin olmagina sebeb olan ishler goresen. chunki nikbinlik senden choxlu chetinlikleri uzaqlashdirar. senin ona qarshi nikbin olmagina en layiqli kimse, chox yaxshiliq ederek yaxshi sinadigin shexsdir. baresinde bedbin olmagina en layiqli kimse ise pis reftar ederek az sinadigin shexs olmalidir. (buna gore de onlarin yardimina ehtiyacin olanda, senden pislik ve sertlik gormush shexse deyil, ehsan ve yaxshiliq etdiyin shexse etimad et.) bu ummetin bashchi ve boyuklerinin emel etdikleri, (camaat arasinda) ulfet ve unsiyyet yaranmasina sebeb olmush ve reiyyeti (onun ishlerini) sahmana salmish gozel adet ve qaydani (mesleki) pozma. kechmish adetlerden neyese ziyan vuran enene ve usullari icra etme. chunki (eger bele etsen, bil ki, xeyir elde etmeyeceksen) savab ve mukafat hemin (gozel) adet ve qaydalarin kokunu qoyanin, gunah ise hemin adetleri pozdugun uchun senin olacaqdir. senin sheherlerinin ishlerini sahmana salan sheyleri mohkemlendirmek ve senden qabaqki insanlarin berqerar etdiklerini berpa etmek baresinde alimlerle choxlu muzakireler ve dogruchular, duz emel sahibleri ile danishiqlar apar (ki, neticede hokumetin hemishelik qalsin ve reiyyetin ishi layiqli terzde yerine yetirilsin). bil ki, reiyyet (senin fermanin altinda olanlar) bir neche tebeqeden ibaretdir ki, bezileri (bezilerinin ishleri) yalniz diger bezileri ile qaydaya, nizam-intizama dushur, bir deste, diger desteye mohtacdir. belelikle, onlarin bezileri (birincisi, allahin dushmenlerinin qarshisini almaga hazir olan) allah ordulari, bezileri (ikincisi) umumi ve xususi katibler, diger bir qismi (uchuncusu, sheriet hokmlerini xalq arasinda edaletle icra eden) edaletli qazilar, bashqa bir hissesi (dorduncusu) insafli ve mulayim davranan ishchiler (hokumet memurlari), bezileri (beshincisi) himayede olan cizye verenler (mal, can ve namuslarinin islamin penahinda olmasi uchun vergi veren kafirler) ve xerac veren (allahin haqqini odeyen) muselmanlar, diger bir qismi (altincisi) tacirler ve senet sahibleri, bashqa bir destesi (yeddincisi ise) mohtac ve miskinlerden ibaret ashagi tebeqedir. allah bu tebeqelerin her birinin pay ve sehmini zikr edib, onun vacibi olchu ve miqdarini oz kitabinda (qurani-kerimde) ve ya peygemberinin (sellellahu eleyhi ve alih) sunnesinde ehd ve emr formasinda beyan edib ki, onlar bizim yanimizda saxlanilaraq qorunub (hemin olchu ve ohdechilikler bizim elimiz chatan yerdedir). belelikle, (bu destelerin xeyri budur ki,) esgerler allahin emri ile reiyyet uchun (onlari dushmenlerin sherinden qoruyan) qala ve istehkam (kimi), valilerin zinet ve bezeyi, dinin izzeti ve emin-amanliq yollaridirlar. reiyyetin berqerar olmasi ancaq onlarin movcudlugundan asilidir. esgerlerin nizam-intizam ve asayishi ise allahin onlar uchun mueyyenleshdirdiyi xeracdan (vacib edilmish haqdan) bashqa hech ne ile temin olunmur. onlar, onun vasitesi ile dushmenleri ile vurushmaga guc ve qudret elde edirler ve ishlerini sahmana salmaqda ona arxalanirlar. o (xerac), onlarin (esgerlerin) ehtiyaclari olan zaman ishledilir. bu iki destenin (esgerler ve xerac odeyenlerin) dayagi ve asayishi ise ancaq uchuncu desteden asilidir ki, o, baglantilar (alish-verish ve evlenme meseleleri) baresinde hokm chixaran qazilar, vergi ve xerac toplayan memurlar, umumi ve xususi ishlerde etimad edilen (hesablama ishlerini tenzimleyen) katiblerden ibaretdir. butun bu destelerin rahatliq ve asayishi ise ancaq gelir ve xeyirlerini toplayib bazarlar yaradan ve ozlerinden bashqalarinin sey ve telashlarinin qura bilmediyi ishleri quran tacir ve senet sahibleri vasitesi ile temin olunur. bu destelerden sonra mohtac ve yoxsullardan ibaret ashagi tebeqe gelir ve (varlilara,) onlara el tutaraq komek etmek vacib ve lazimdir. allah yaninda bu tebeqelerin her biri uchun (yoxsulluq ve acizlik deyil) gen-bolluq, firavanliq var. (buna gore de eger bezilerini bezilerine mohtac edibse bu, yoxsulluq ve qudretin azligindan deyil, hikmet ve meslehete esaslanir.) bu destelerin her birinin, valinin boynunda, onun ishini sahmana salmaq miqdarinda haqqi var. vali allahin ona vacib etdiyi sheyin ohdesinden ancaq sey ve telash etmek, allahdan yardim istemek, ozunu haqqin heyata kechirilmesine hazirlamaq ve chetin ve asanligindan asili olmayaraq her bir ishde sebr etmekle gele biler. buna gore de (ishlerin icrasina) esgerlerinden o adami teyin et ki, allah ve onun peygemberi (onlarin raziligini elde etmek) uchun, hemchinin imam ve rehberin uchun (ona tabe olmaqda) daha chox oyud qebul eden, daha temiz urekli (danishiq ve davranishinda duz), daha agilli ve sebrli olsun. hemin shexs gec qezeblenenlerden, uzru (gunahkarin uzrunu) tez qebul edenlerden (rahatligi qezeblenerek uzru qebul etmemekde goren qaba ve kobud adamlar kimi olmayanlardan), ali altindakilara mehriban, guclu ve quvvetlilere qarshi ise sert olub bash eymeyenlerden, sertliyin yerinden qopartmadigi (sertlik neticesinde zulm etmeye enmeyenlerden) ve yumshaqligin (ishlerin icrasinda) yerinde oturtmadigi (vezifesini yerine yetirmekden saxlamadigi) kimselerden olsun. buna gore de sherefli ve necib ailelerden olanlar, (xalqa xidmet ve yaradana tabe olmaqda) gozel kechmishe malik kimselerle, hemchinin igidler, shucaetliler, sexavetliler ve comerdlerle otur-dur. (ordu ve olke bashchilarini bele adamlardan sech.) chunki onlar boyukluk toplusu ve yaxshiligin qol-budagidirlar. bele ise ovladlarina can yandiran valideyn kimi onlarin ishlerine can yandir. onlara olan ve onlari qadir eden yaxshiligin, sene boyuk (agir) gelmemelidir. onlarin muqabilinde goturduyun yoldashliq ohdechiliyini, hetta kichik olsa da, yungul saymamalisan (onlara hemishe yaxshiliq et, ister az olsun, isterse de chox. buna gore de eger onlara boyuk yaxshiliq etmek furseti qarshiya chixsa ve sen onu etsen, etdiyin yaxshiligi boyuk sanma. hemchinin eger kichik bir yaxshiliq etsen onu kichik sayib terk etme ve yerine yetir.) chunki yaxshiliq onlari sene xeyirxah ve xoshbin eder (ve neticede emrlerini laziminca yerine yetirerler). onlarin boyuk ishlerini yerine yetirmeye arxalanmaq ve umid beslemekle az ehemiyyetli ishlerde onlara komek etmeyi, yardim gostermeyi terk etme. (hech vaxt [menim kimi boyuk ishlerde onlarla birge olan adam uchun xestenin halini sorushmagin, yeni dunyaya gelmish ushaga gore tebrik demeyin ve bu kimi sheylerin ele de ehemiyyeti yoxdur] deme!) chunki senin kichik yaxshiliginin oz yeri var ve onlar ondan behrelenirler. elece de boyuk yaxshiliginin da oz yeri var ki, onlar ona da mohtacdirlar. (xulase, kichik yaxshiligi terk etme ve onlari boyuk yaxshiligin intizarinda qoyma ki, bu, inciklik ve perishanliga sebeb olar.) gerek qoshun bashchilarinin en sechilmishi ve ustunu qoshunla (mal ve servet) yoldashliginda beraberlik edeni, insaflisi (malin artiginda deyil esli ve mayasinda ozunu onlarla beraber bileni-chunki artigindan bagishlamaga beraberlik deyilmez) ve qoshunun dushmenle doyushde yekdil olmasi (doyush zamani ailelerinin veziyyetlerinin yaxshi olmamasinin qemini chekmemeleri) uchun oz imkanatindan (qoshunun onun elinde olan erzaqindan) asayishde olmalari miqdarinda onlara ve ailelerine ehsan eden kimse olsun. chunki senin onlara qarshi mehribanchiligin ve komek etmeyin onlarin qelblerini sene dogru yoneldecek ve onlari sene mehriban edecek. valileri shad eden en gozel shey sheherlerde edaleti berqerar etmek ve reiyyetin arasinda mehebbeti uze chixarmaqdir. onlarin mehebbeti ancaq sinelerinin (qezeb ve kinden) salamat qalmasi ile uze chixir. onlar valilerin qorunmasini istemeleri, onlarin etrafinda olmalari, hakimiyyetlerini agir saymamalari ve onlarin (hokumet) muddetinin basha chatmasini gozlememekden bashqa hech bir sheyle (saglam sine ile) xeyirxah olmurlar. buna gore de onlarin arzularini yerine yetir. onlari yaxshi yad et ve sinaqdan kechib eziyyet chekenlerin chalishqanliqlarini dile getir. chunki onlarin yaxshi ish gorenlerini yad etmek shucaet sahibini heyecanlandiraraq herekete getirer ve allahin isteyi ile oturani (ishden qalani) heveslendirer (yeniden ishe bashlamaga sovq eder). buna gore de onlarin her birinin zehmet ve ishini onun ozu uchun hesab et ve birinin zehmetini digerine nisbet verme (ki, zehmetkesh, valinin edalet ve insafina bedbin olmasin ve hemchinin bashqalari da boyuk ishlere girishsinler). o, ishini sona chatdiranda onu mukafatlandirmaqda sehlenkarliq etmemelisen. hemchinin kiminse boyukluyu seni onun kichik zehmet ve ishini boyuk hesab etmeye, elece de birinin kichikliyi onun boyuk zehmet ve ishini kichik saymaga vadar etmemelidir. aciz qaldigin chetin ishleri, sene shubhali gorunen (allahin, onun baresinde olan hokmunu bilmekde chash-bash qaldigin) ishleri allaha (onun kitabina) ve onun peygemberine (onun sunnesine) hevale et. chunki noqsan sifetlerden pak ve temiz olan allah (qurani-kerimin nisa suresinin 59-cu ayesinde) hidayet etmek istediyi desteye bele buyurub: [ ] [ey iman getirenler! allaha, peygembere ve ozunuzden olan ixtiyar sahiblerine (imam, rehber ve hezret peygemberin haqq olan xelife ve canishinine) itaet edin. eger bir ish baresinde mubahise etseniz (ixtilafa duchar olsaniz) onu, allaha ve peygembere hevale edin (bele hallarda onlara muraciet edin, nefsi istekler uzunden hokm chixarmayin ki, bu mehve sebeb olar).] demeli, allaha muraciet etmek onun kitabindan [mohkem] olanlari (menasinda shubhe ve tereddud olmayanlari) goturmek, peygembere muraciet ise onun tefriqe yaratmayan ve birleshdirici olan sunnesini (hokmlerini) goturmekdir.
 0  2  + 1