31-ci mektub(03.04.2020 | 13:43)
imam ali eleyhis-salamin siffeynden qayitdiqdan sonra, hazirinde (siffeyn bolgesi yaxinliginda yer adidir) hesen ibn ali eleyhimes-salama yazdigi vesiyyetlerindendir. (bu vesiyyetname) yoxluq ve olume yaxin olan, zamani (onun kecherliyi ve chetinliklerini) etiraf eden, omur ve heyata arxa chevirmish, dovrana (onun chetinliklerine) teslim, dunyaya bedbin, olulerin evlerinde meskunlashmish ve sabah (yaxin olan olum gunu) ondan kochecek atadan (xalqin hidayeti ve duz yola getirilmesi baresinde) elde edilmez bir shey arzulayan, mehv olanlarin (olulerin) yolu ile geden, (muxtelif) xesteliklere hedef, zamanin girovu olan, musibet ve qemlere nishangah, dunyaya qul (onun xoshagelmez reftarina duchar), hiyle ve yalan diyarinin (yaxshilarinin seadet ve xoshbextliyi ve pis emellilerinin bedbextliyinin) taciri, (borc yiyesi kimi oz borcunu almayinca el chekmeyen xesteliklere, olumle neticelenen hadiselere ve) puchluqlara borclu, (elinden qurtarmaq mumkun olmayan) olume esir, mohnetlerle muttefiq, qem-qusseye yoldash (insan mohnet ve qem-qusseden ayrilmir ve sanki onlardan ayrilmamaga ve yoldash olmaga and ichib), bela ve derdlere hedef, nefsi isteklerin torpaga yixdigi ve (qovushacagi) olulerin canishini olan ogula! dunyanin mene arxa chevirmesi, dovranin mene itaetsizlik etmesi ve axiretin mene uz tutmasi baresinde bildiklerim meni bashqasini yada salmaq ve menden sonra qalacaq (ev, var-dovlet ve ovlad kimi) sheyler uchun chalishmaqdan saxlayir. (chunki bele bir vaxtda kimise yada salmaq ve ya neyinse qemini chekmek munasib deyil. gerek seadet ve xoshbextliye sebeb olan feziletler elde etmeyin fikrinde olum.) amma mene camaatin qem-qussesi deyil, yalniz oz qem-kederim aid edildiyi uchun (ne vaxt oz ishimden bashqa ish ve oz qemimden bashqa qemi yadimdan chixartdimsa) dushuncem meni tesdiqleyerek arzu ve nefsin isteklerinden saxladi, ishimin heqiqetini (dunyadan kochmeyi) ashkar etdi. sonra meni onda oyun-oyuncaq olmayan sey ve telasha ve yalanla qarishiq olmayan dogruluga vadar etdi. (xulase, dunyanin mene arxa chevirdiyini ve axiret seferine hazirlashmagin zeruriliyini gorduyum uchun oz ishimden bashqa ishler uchun olan her bir dushunceni ozumden uzaqlashdirdim. amma) seni vucudumun bir parchasi gordum (chunki ovlad insanin bir parchasidir), hetta vucudumun hamisi hesab etdim (chunki ovlad valideynin yerini tutaraq adini qoruyur). bele ki, sene bir shey gelse, mene gelmish kimidir ve eger olum seni haqlasa meni haqlamish kimidir. (qisasi, senin ishlerin baresinde dushunmeyim oz ishim uchun dushunmek kimidir.) senin ishin meni oz ishlerim qem-qusseye saldigi kimi kederlendirir. buna gore de (hemin sebebden) sag qalmagimdan ve ya olmeyimden asili olmayaraq bu mektuba mohkem arxalanaraq onu sene yazdim. (bu ele bir vesiyyetnamedir ki, eger sen ona emel etsen menim qelbim rahat olar.) ogulcan, sene teqvali olaraq allahdan qorxmagi, onun emr ve hokmlerine tabe olmagi, qelbini onu yada salmaqla abadlashdirmagi (chunki bina evin kamilliyi oldugu kimi allahi yad etmek de nefsin kamillik amilidir) ve onun (itaet ve tabechilik) ipinden yapishmagi tovsiye edir, tapshiriram. eger sen ondan yapishsan, hansi sebeb ve ip seninle allah arasinda olan ip ve sebebden mohkem ola biler?! qelbini oyud-nesihetle (elm, hikmet ve axireti yada salmaqla) dirilt, zahidlikle (dunyaya urek baglamamaqla) oldur, yeqin ve inamla (allah ve peygembere iman getirmekle) quvvetlendir, hikmetle (allahin hokmlerini bilmekle) nurlandir, olumu yada salmaqla zelil ve xar et (nefsi isteklere tabe olma) ve (dunyanin) fanilik ve yoxlugu(nu) etiraf etmeye mecbur et (onu dunyanin yox olacagini iqrar etmeye vadar et ki, oranin ebedi diyar olmasini zenn etmesin). onu dunyanin pislikleri ve derdleri ile derinden tanish et (ki, ona etimad etmesin), zamanin (aci hadiselerinin) hucumu ve gece ile gunduzun pis kechmesi (insanin istek ve arzularina uygun olmamasi) ile qorxut. kechenlerin xeberleri (onlarin serguzeshtlerinin neceliyi) ile tanish ederek senden qabaqkilarin bashina gelenleri onun yadina sal. onlarin diyarlarini, qaliqlarini ve nishanelerini gez dolan, ne etdiklerine, haradan kochdukleri ve harada dushub yerleshdiklerine nezer sal. goreceksen ki, onlar dostlardan ayrilaraq qurbet ve tenhaliq diyarina dushubler. sanki az muddet sonra sen de onlardan biri olacaqsan. bele ise (layiqli emellerle) oz menzil ve uyuyacagin yeri abadlashdir, axiretini dunyana satma. bilmediyin shey baresinde soz soyleme. sene aid olmayan shey baresinde sohbet etme. azginliq olmasindan qorxdugun yoldan (onunla getmekden) chekin. chunki azginliq sergerdanligi zamani ozunu saxlamaq, qorxulu ishler gormekden daha yaxshidir. yaxshi ishlere emr et ki, yaxshilardan olasan. pis ishleri elinle, dilinle qadagan et. oz sey ve telashinla onlari (pis ishleri) yerine yetiren kesden ayril. allah yolunda (din dushmenlerine ve pis ishlere emr eden nefse qarshi) ona layiq terzde cihad et. (imkan ve bacarigin olan qeder cihad etmekden chekinme.) allah yolunda, tene vuranin tenesinden qorxub chekinme. (bashqalarini yaxshi ishlere emr ederek pis emellerden chekindirmekde ve diger ilahi hokmlerin icrasinda kiminse tene vurmasi, sene boynunda olan vezifeni yerine yetirmeye mane olmasin.) harada olmagin ve hansi chetinlikle uzleshmeyinden asili olmayaraq haqq-heqiqet ugrunda (ona yardim etmek uchun) chalish. (bu yolda qarshiya chixan hech bir hadiseden uz chevirme.) dinde elm elde et. (onun hokmlerini oyren.) ozunu xoshagelmez ishlere sebr etmeye adet ver. haqq yolda sebrli olmaq nece de gozel xasiyyetdir! butun ishlerinde oz nefsini allahina tapshir. chunki sen (bele olan halda,) onu qudretli siginacaga ve qoruyucuya tapshirmish olursan. istediyin sheyi ancaq rebbinden iste (ondan bashqasina uz tutma). chunki bagishlamaq ve vermek de onun elindedir, mehrum etmek de. (her bir ishde allahdan) choxlu xeyir dile. menim vesiyyet ve tapshirigim baresinde derrake ve fikir ishlet, ondan uz chevirme. chunki sozun en xeyirlisi ve gozali onun fayda verenidir (qulaq asanin eshiderek ona uygun reftar etmediyi deyil, eshiderek emel etdiyidir). bil ki, (sahibine) fayda vermeyen bilikde xeyir yoxdur. oyrenilmesi munasib olmayan (sehr, cadu ve bu kimi din ve mezhebe zidd) elmden fayda elde edilmez. ogulcan, qocalaraq yashlashdigimi, zeiflik ve sustluyumun artmaqda olmasini gorub sene vesiyyet etmeye telesdim. zehnimde olanlari sene chatdirmamish olum meni haqlayar ve ya bedenimde chatishmazliq yarandigi kimi, dushuncemde de noqsan yaranar, yaxud bezi nefsi istekler ve ya dunya fitneleri seni menden tez qabaqlayar (nefsi isteklere tabechilik ve dunyaya urekden baglanmaq sene hakim olmamishdan vesiyyet etdim ki, birden menim oyud-nesihetlerimi qebul etmezsen) ve usyankar deveye donersen deye, onda bir sira feziletler yazdim. gencin qelbi (toxum sepilmemish) bosh yer kimidir. hansi toxum sepilse onu qebul eder (bitirer). buna gore de ureyin (dunyaya vurgunluq sebebinden) berkimemish ve agil ve derraken (bosh ve puch ishlere) mubtela olmamish seni edeblendirmeye bashladim (din, hikmet, bilik ve ibret qaydalarini sene xatirlatdim) ki, oz ishlerinde tam dushunce ile, tecrube edenlerin senin axtarmaq ve sinaqdan kechirmek ehtiyacini aradan qaldirdiqlari sheye uz tutasan, tecrube etmeye mohtac olmayasan ve sinaqdan kechirmekden qurtulasan. belelikle, bizim (chox zehmetle) elde etdiyimiz edeb (zehmetsiz olaraq) sene chatar ve bizim uchun qaranliq (gizlin ve namelum) olan shey, sene aydin olar. ogulcan, menden evvelkilerin omru kimi (uzun) omur surmesem de, onlarin ishlerine nezer salib, xeberleri baresinde dushunerek onlardan qalan sheyleri seyr etmishem. neticede onlardan biri (kimi) olmusham. hetta onlarin ishleri baresinde mene chatan sheylere gore sanki birincisinden sonuncusuna kimi hamisi ile yashamisham. belelikle, onlarin ishlerinin saf ve yaxshisini bulaniq ve pisinden ve xeyrini ziyanindan sechdim. senin uchun her bir ishin gozelini sechdim, beyenilmishini istedim ve onun qaranliq ve namelum olanini (meettelliye sebeb olanini) senden uzuqlashdirdim. senin ishin meni, mehriban atani vadar eden sheye vadar etdiyi vaxt ve seni terbiye etmek ve edeblendirmek qerarina geldiyim zaman bele meslehet gordum ki, bu ishi heyata (yeni) uz tutdugun, zemaneni yeni derk etdiyin (genc ve yeniyetmelik) ve pak niyyet ve temiz nefse malik oldugun vaxtda gorum. ve bu ishe allahin kitabi, onun tevili (yozumu), islamin (heqiqi) yollari, sheriet hokmleri ve allahin halal-haramini oyretmekle bashlayiram. allahin kitabindan bashqa bir sheyle bashlamiram senin telimine. sonra xalqin nefsi istekler ve (ziddiyyetli) reylere uymalari sebebinden (eqide ve sheri hokmlerde) shubhelere dushub ixtilafa duchar olduqlari shey baresinde senin shubheye dusheceyinden qorxdum. onu senin yadina salmaga meylim olmasa da, menim uchun onu mohkemlendirmek, seni helak ve mehvediciliyinden emin olmadigim ishde tekbashina buraxmaqdan daha xoshdur. allahin, onda sene qurtulush ve nicat muveffeqiyyeti eta etmesini ve seni duz yola hidayet etmesini dileyirem. belelikle, bunlari vesiyyet edirem sene. ogulcan, bil ki, vesiyyetimden oyreneceyin en yaxshi shey allahdan chekinerek qorxmagin, allahin sene vacib etdiyine kifayetlenmeyin ve (ebu talib, seyyidush-shuheda hemze ve cefer teyyar kimi) kechmish babalarin ve emelisaleh ehli-beytinin qoyub getdiklerini elde etmeyindir. chunki sen fikirlesherek dushunduyun kimi, onlar da oz sayiq dushuncelerini elden vermediler (ozlerine diqqet yetirerek seadet ve xoshbextlik tapdilar). belelikle, neticede dushunce onlari bildiklerini yerine yetirmeye ve vezife dashimadiqlarindan chekinmeye yoneltdi. (onlar ozlerine ashkar ve melum olan sheylere inanaraq ona uygun davrandilar, qaranliq ve namelum qalan sheylerden ise uzaqlashdilar.) belelikle, eger nefsin, senin qohumlarinin (tecrube ederek) kechdiklerini onlar kimi bilmemesine baxmayaraq, qebul etmekden boyun qachirirsa, senin bu baredeki isteyin shubhelere (qatma-qarishiq sozlere) girisherek mubahise ve chekishmelere daxil olmaq deyil, basha dushmek, chalishmaq ve elm ve bilik elde etmek olmalidir. ona nezer salib baresinde dushunceye dalandan qabaq oz allahindan komek iste, muveffeqiyyet qazanmagin uchun ona uz tut ve seni shekk-shubheye salan ve ya zelalet ve azginliga aparan butun pis ishleri terk et. belelikle, ureyinin temizlenib saflasharaq tevazokar ve itaetkar olmasini, fikrinin kamillesherek (perakendelikden uzaqlashib) cemlenmesini ve o baredeki seyinin meqsedyonlu olmasini yeqin etdikden sonra (bu vesiyyetnamede) dediklerime nezer sal ve baresinde fikirlesh. eger istediyin fikir ve dushunce rahatligini elde ede bilmesen (ureyin pak ve itaetkar olmasa, dushuncelerin perakende olsa, muxtelif meqsedlere malik olsan), bil ki, oz qabagini gormeyen deve kimi anlaqsiz addim atir ve zulmet qaranliqlara (azginliqlara) dushursen. anlayishi olmadan bilmediyi yol ile geden ve ya (haqqi batile) qatishdiran kimse dini isteyen adam deyil! bele olan halda, dayanmaq ve ozunu saxlamaq (agil ve elmin hokmune) daha yaxindir. buna gore de ogul can, menim vesiyyet ve tapshirigimi yaxshi anla. bil ki, olumun sahibi heyatin da sahibidir, yaradan oldurendir, yox eden, qaytarandir (bela ve chetinliklere) duchar eden nicat verendir. (xulase, ishlerde sheriksiz allahdan bashqa tesiredici yoxdur.) dunya ancaq allahin nemetler, imtahanlar, axiret cezasi ve bizim bilmediyimiz sheylerden istediyini mueyyen etdiyi shey uzerinde dayanib. buna gore de ishlerden hansisa sene chetin gelende, (onun hikmet ve meslehete esaslanmamasini sanma) onu senin ondan xebersizliyin ve nadanligin hesab et. chunki sen yaradilishinin evvelinde nadan idin, sonra bilik sahibi oldun. senin (hikmet ve meslehetini) bilmediyin, dushuncenin baresinde sergerdan qaldigi, gormenin azdigi ve sonra gorub derk etdiyin sheyler choxdur. buna gore de yaradan, ruzi veren ve gozel endamini xelq edenden (onun rehmet ipinden) yapish. ibadet ve bendeliyin ona olsun, ona uz tut ve qorxun ondan olsun. ogulcan , bil ki, allah baresinde peygember (sellellahu eleyhi ve alih) kimi hech kes xeber vermeyib. bele ise onu z (seadet ve xoshbextlik) bayraqdarin hesab et ve (ezab ve chetinliklerden) nicat ve qurtulush rehberin bil. men (bu barede) sene yud-nesihet vermekde hech neyi esirgemedim. sen zun uchun (oz xeyrin uchun) fikir ve dushuncelerinde her ne qeder sey ve telash etsen de, hech vaxt menim senin uchun olan fikir ve dushuncelerim heddine chata bilmezsen. ogulcan , bil ki, eger rebbinin sheriki olsaydi, senin (hidayet edilmeyin) uchun onun da peygemberleri geler, onun seltenet ve hkmdarliq nishanelerini grer, ish ve sifetlerini taniyardin. amma allah, zunu vesf etdiyi kimi tekdir. (qurani-kerimin kehf suresinin 110-cu ayesinde buyurur ki: [ ] [sizin tanriniz yalniz tek olan allahdir].) seltenetinde hech kes ona qarshi chixmir. o hech vaxt zavala ugramir ve hemishe olub (ebedi ve ezelidir). o her sheyden evveldir, amma (say menasinda olan) evvel olmaq ve birinciliksiz. hemchinin her sheyden axirdir, sonluqsuz! o, rububiyyetinin qelb ve ya gozun ehate etmesi neticesinde isbat edilmesinden boyukdur. buna gore de onun sifetlerini (deyilen kimi) derk etdikden sonra, itaet ve bendelik axtarishinda, ezab ve cezasindan qorxmaqda ve qezebinden (rehmetinden uzaqlashmaqdan) chekinmekde qedir-qiymeti kichik, qudreti az, acizliyi chox ve rebbine ehtiyaci byuk olan senin kimisine nece davranmaq layiqdirse, ele hereket et. unki o, sene yaxshiliqdan bashqa bir shey emr etmeyib ve seni chirkin ishlerden bashqa bir sheyden chekindirmeyib. ogulcan, seni dunya, onun neceliyi, aradan getmesi ve elden-ele kechmesinden xeberdar etdim. sene axiretden ve hemin diyarda onun ehli uchun hazirlanmish sheylerden xeber verdim. dunya ve axiret ishleri baresinde senin uchun misallar da chekdim ki, onlardan ibret goturerek ardinca gedesen! dunyani sinaqdan kechirib taniyan kimse (arzu ve isteklerine) uygun olmayan qehetlik ve dar yerden, su ve yemeyi bol ve yashilliqlari (genish) olan yere sefer eden musafirler destesi kimidir. onlar z diyar ve yerlerinin gen-bolluguna chatmaq uchun yolun eziyyetleri, dostlarin uzaqligi, seferin chetinlikleri ve yemeklerinin pisliyine dzerler. belelikle, hemin chetinliklerden eziyyet ve agri-aci hiss etmezler. (oz) yigdiqlarinin hemin yolda xerclemesinde bir ziyan grmezler. onlar uchun onlari menzil ve yerlerine yaxinlashdiran sheyden sevimli bir shey yoxdur. dunyaya aldanan (ve axirete goz yuman) shexs ise yeyib-ichmeyi bol, naz-nemeti chox ve (arzu-isteklerine) muvafiq menzilde olan ve sonra ordan qehetlik ve darisqal yere gelen deste kimidir. gzlenilmeden yeni yere chatan ve ona dogru hereket eden zaman onlar uchun (evvel) olduqlari yerden ayrilmaqdan aci ve agir shey yoxdur! ogulcan , ozunu seninle bashqasi arasinda olan sheyde terezi et. belelikle, ozun uchun beyendiyin sheyi bashqasi uchun de beyen. ozun uchun istemediyin sheyi, bashqasi uchun de isteme. nece ki, sene zulm edilmesini istemirsen, sen de zulm etme. sene yaxshiliq edilmesini istediyin kimi, sen de yaxshiliq et. bashqalarinda chirkin saydigin sheyi, ozunde de chirkin say. sen ozun bashqalari baresinde memnun ve razi olub reva bildiyin sheyi, bashqalarinin da sene reva bilmelerinden razi ol. bildiyin az olsa da bilmediyin sheyi deme. sene deyilmesini istemediyin sheyi (sen de bashqalarina) deme. bil ki, megrurluq ve ozunu beyenmek xoshagelmez ve haqqa zidd bir xususiyyetdir ve agila ziyan getirer. belelikle, oz yashayish ve dolanishigini temin etmek uchun chalish. bashqalari uchun xezinedarliq etme. (herislikle mal ve servet yigaraq onu bashqalari uchun saxlama.) z dogru yoluna chatanda (haqq yolu tapanda) ise, rebbin muqabilinde en tevazkar ve itaetcil halda ol. bil ki, qarshinda uzaq mesafali uzun ve chox qorxulu bir yol var. sen orada yaxshiliq axtarishina ve yukunun (agir gunah ve itaetsizliklerden) yungul olmasi ile birge seni meqsede chatdiracaq miqdarda azuqe gturmeye de mhtacsan. buna gre de arxana taqet ve bacarigindan artiq yuk gturme ki, agirligi seni incider (ve yolda qalaraq bashqalarina chata bilmezsen). senin azuqeni qiyamet gunune aparacaq ve sabah, sen mhtac oldugun zaman onu sene qaytaracaq mhtac ve imkansiz bir adam tapsan qenimet bil ve azuqeni ona yukle. ne qeder ki, imkanin var, ona chox kmek et. unki ola biler ki, (ehtiyac gunu) onu axtarasan ve tapmayasan. senin ehtiyacin olmayan zaman senden borc isteyeni qenimet bil ki, mhtac oldugun gunde onu sene qaytarsin. bil ki, senin qarshinda chox tehlukali ve chetin bir kechid var. orada yuku yungul olan yuku agir olandan xoshhaldir ve agir terpenen suretle gedenden pis ve aciz veziyyetdedir. hemin yolda, senin enecek yerin, mutleq ya cennetdir, ya da od. buna gore de (hemin diyara) chatmamishdan zun uchun qabaqcadan hazirliq gren gnder (ki, senin uchun asayish ve rahatliq yeri elde etsin). getmemishden qabaq menzil hazirla ki, lumunden sonra razi salmaq vasiteleri yoxdur ve hech kes dunyaya qayitmir. (orada yaxshi ish gormek mumkun deyil ki, gunahdan kechsinler, hemchinin dunyaya qayitmaq olmur ki, pis ishlere gore tovbe edilsin.) bil ki, goyler ve yerin xezineleri (qudretli ve bacariqli) ellerinde olan allah sene dua etmek ve istemek icazesi verib ve (onlarin) qebul edilmesine zemanet verib. sene (istediyini) vermek uchun istemeyini, mehribanliq etmesi uchun rehmet ve mehribanliq dilemeyini emr edib. seninle zu arasinda onu senden ayiracaq bir kimse qoymayib. seni onun yanina shefaetchi ve vasitechi aparmaga mecbur etmeyib. pis ish grende tvbe etmeyine mane olmayib, (gunahina gore) ceza vermeye telesmeyib. rusvay edilmeye layiq oldugun yerde rusvay etmeyib seni. tvbenin qebul edilmesinde seni eziyyete salmayib. gunahlara gre seni sixintiya salmayib ve rehmetinden naumid etmeyib. hetta senin zunu gunahdan saxlamagini yaxshi ish (gormek) kimi deyerlendirib. senin gunah ve pis ishini bir gunah, yaxshi ve gzel ishini ise on beraber hesab edib. senin uchun tvbe, peshman olaraq qayitmaq ve razi salmaq qapisi achib. belelikle, ne vaxt chagirsan, sesini eshider, ne vaxt onunla munacat ve razu-niyaz etsen, qelbinin sirrini biler. bele ise, isteyini ona chatdirarsan, ureyinin sirrini onun yaninda acharsan ve derd-qeminden ona shikayet eder, onunla derdleshersen. ondan isteyersen chetinliklerinin charesini ve kmek ve yardim dileyersen ondan. mur uzunlugu, can sagligi ve ruzi bollugu kimi bashqalarinin vere bilmedikleri sheyleri, onun rehmet xezinelerinden isteyersen. sene ondan istemek icazesi vermekle, xezinelerinin acharlarini senin ellerine verib. belelikle, istediyin zaman dua vasitesi ile nemetlerinin qapilarini achar, bir-birinin ardinca rehmet yagishlarinin gelmesini isteyersen. allahin sene gec cavab vererek (dualarini) gec qebul etmesi naumid etmemelidir seni. unki bexshish niyyet miqdarinda olur. (duanin qebul olunmasi niyyetin safligi ve daimiliynden asilidir.) ola biler, senin duanin qebul edilmesi (ona gore) texire dushsun ki, isteyenin mukafati daha byuk, umidvar olanin bexshishi daha chox olsun. (chunki duanin qebul olunmasi ne qeder gecikse, istek daha da artar ve daha yaxshi razu-niyaz ediler. neticede hemin shexs bexshish edilmeye daha chox layiq olar.) ox shey var ki, (allah-tealadan) isteyersen ve o sene verilmez. amma dunyada ve axiretde sene ondan daha yaxshisi veriler. yaxud da duan senin uchun daha yaxshi olan sheye gre qebul edilmez. ox vaxt da ele shey isteyirsen ki, o sene verileceyi teqdirde dinin mehv olar. buna gre de gerek gzelliyi sene qalan, gunah ve ezabi ise senden uzaq olan sheyi isteyesen. (xulase, ebedi seadet ve xoshbextliye sebeb olan sheyi iste. isteklerin choxu dunya mali ve servet baresinde oldugu uchun imam eleyhis-salam onu mezemmet ederek bele buyurur:) mal sene qalmir. sen de ona qalmayacaqsan. (axiretde seninle birge olmayacaq ki, sene xeyir versin ve sen de hemishe dunyada qalib ondan behrelenmeyeceksen.) bil ki, sen dunya uchun deyil, axiret uchun, qalmaq uchun deyil, yox olmaq uchun ve yashamaq uchun deyil, olmek uchun yaradilmisan. sen koch edilen yerde, muveqqeti diyarda ve axirete geden yoldasan. (buna gore de bele bir yere urek
 0  2  + 1